Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) sammitində və Çində keçirilən hərbi parad dünyanın gündəmindən düşmür. Hətta ABŞ prezidenti Donald Tramp da sosial şəbəkələrdə bu görüntülərə biganə qalmadığına dair kinayəli, lakin hörmətli şərhlər yazdı.
Hafta.az-ın yazdığına görə. Rusiya Xarici və Müdafiə Siyasəti Şurasının sədri, Valday Beynəlxalq Diskussiya Klubunun İnkişaf və Dəstək Fondunun tədqiqat direktoru Fyodor Lukyanov Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Sammiti və Yeni Dünya Nizamı müzakirələrinə fərqli baxış bucağı təqdim edir: “Nizam, yoxsa intizam?”.
Lukyanov qeyd edir ki, Çində keçirilən tarixi sammitdən sonra bir çox şərhçi yeni dünya nizamının qaçılmaz olduğunu iddia etməyə başlayıb. Lukyanovun məqaləsindən diqqət çəkən məqamları təqdim edirik: “Sifariş” anlayışı münasibətlərdə iştirak edən tərəflərin riayət etməli olduğu qaydalar toplusuna aiddir. İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı və “Soyuq Müharibə” dövrlərinin məlum əmrləri qüsursuz işləməsə də, ən azı başa düşülən çərçivələrə malik idi. Lakin bu gün hegemon quruluşun zəifləməsi ilə iyerarxiya və direktiv qaydalar da aşınmaqdadır. Xüsusilə Çin tərəfindən müdafiə olunan "qlobal idarəçilik" kimi ifadələr dəqiq qaydalardan çox, yalnız "ədalətli davranış" prinsiplərini vurğulayır. Birgə bəyannamələr hazırlamaq mümkün olsa da, onlardan beynəlxalq qurumların əsası kimi istifadə etmək artıq mümkün deyil”.
Lukyanov qeyd edir ki, yeni dünya düzənində ən vacib elementlər çeviklik və daim dəyişən şərtlərə uyğunlaşma bacarığı olacaq. Çoxsaylı əsas oyunçular, bir-biri ilə əlaqəli müxtəlif asılılıqlar və beynəlxalq proseslərə təsir edən amillər bu yeni strukturu formalaşdırır.
Hegemon quruluşun zəifləməsinin əsas səbəbi yeni güc mərkəzlərinin meydana çıxması deyil, bu mürəkkəb şəbəkələrin özləridir.
Bu yeni tənzimləmə çərçivəsində ümumi tarazlığa nail olmaq qeyri-mümkün görünür. Ən çoxu yerli səviyyədə və müvəqqəti olaraq müəyyən qədər balans yaradıla bilər. Bu, “sifariş” anlayışından fərqli olaraq, balanssızlığın qeyri-mümkün olduğu bir quruluşdan uzaqlaşdığını nümayiş etdirir.
Çoxqütblü adlanan dünya müxtəlif ölçülü bir çox mərkəzdən ibarətdir. Bu mərkəzlər öz potensial və maraqlarına uyğun olaraq bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olurlar.
Maraqlıdır ki, çoxqütblü yanaşmanın ən tutarlı ifadəsi Donald Trampın “güc vasitəsilə sülh” yanaşmasıdır. Tramp beynəlxalq qurumlara etimad göstərmir və hər bir ölkə ilə məsələləri ayrı-ayrılıqda, ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində həll etməyə üstünlük verir. Bunun səbəbi o, ABŞ-ın “tək-tək” münasibətlərdə demək olar ki, misilsiz bir güc olduğuna inanır. Başqa sözlə, Tramp əslində çoxqütblü dünyaya qarşı deyil; o, ABŞ-ı ən güclü “qütb” olaraq görür.
Trampın mövqeyi BRİCS ölkələri baxımından paradoksal görünə bilər. Bununla belə, çoxqütblülük ortaq ideyaların birliyi deyil; müxtəlif istiqamətlərdə rəqabət sahəsidir. Bu rəqabət zamanı kəskin konfliktlər yarana, maraqların birləşmələri yarana, müvəqqəti yaxınlaşmalar, hətta ittifaqlar da yarana bilər. Lakin bunlar NATO kimi ənənəvi ittifaqlara bənzəmir. “Əsl sosializm” qurucularının təsəvvür etdiyindən fərqli şəkildə ortaya çıxdığı kimi, “əsl çoxqütblülük” də 25 il əvvəl nəzərdə tutulandan fərqli bir formada qarşımıza çıxır. Lakin bu yeni struktur davamlı və ciddi şəkildə qəbul edilməli və mənimsənilməlidir. Çoxqütblü dünyanın qaydaları və dinamikası beynəlxalq münasibətlərin gələcəyini formalaşdıracaq.
